De NPT Review Conference 2010: een maat voor niks

De NPT Review Conference 2010: een maat voor niks

31 mei 2010

Vrijdag sloot in New York de NPT Review Conference, of de Toetsingsconferentie van het Non-Proliferatieverdrag, af met een slotverklaring. Voor wie het positief wil zien, is dit al een vooruitgang op zich gezien de vorige conferentie in 2005 tot geen enkele consensus kon komen. Maar inhoudelijk komt het amper verder dan de slotverklaring uit 2000. De kernwapenstaten blokkeerden elk verdergaand engagement.

Het Non-Proliferatieverdrag verbiedt de niet-kernwapenstaten om kernwapens te verwerven. In ruil beloofden de kernwapenstaten om hun kernwapens te ontwapenen en om andere landen toegang te verschaffen tot nucleaire technologie voor civiel gebruik. Elke 5 jaar wordt op de Toetsingsconferentie de naleving van het verdrag besproken en worden afspraken gemaakt over de verdere uitvoering. In 1995, vlak na het einde van de Koude Oorlog werd het Non-Proliferatieverdrag, dat oorspronkelijk slechts voor 25 jaar afgesloten was, voor onbepaalde tijd verlengd.

In ruil daarvoor werden een aantal principes voor nucleaire ontwapening aangenomen en een resolutie voor een kernwapenvrije zone in het Midden-Oosten. In 2000 werden de principes aangevuld met een actieplan dat een aantal concrete stappen bevatte. Maar die beloften werden niet in de praktijk gebracht en Bush ondermijnde het verdrag. De Obama-retoriek voor een kernwapenvrije wereld deed hopen op een serieus engagement. Maar de houding van de VS samen met de andere kernwapenstaten op deze conferentie laat van deze hoop niet veel heel.

In de media kon u vooral de kritiek op Iran horen, met de rel in het begin van de conferentie toen westerse diplomaten opstapten bij de speech van de Iraanse president. Maar de echte machtsstrijd ging tussen de kernwapenstaten, die elk serieus engagement tot verdere nucleaire ontwapening proberen te ontlopen, en de beweging van niet-gebonden landen onder leiding van Egypte aangevuld door andere landengroepen zoals de New Agenda Coalition.

De kernwapenstaten stellen dat zij wel degelijk hun kernwapenvoorraden afbouwen. Maar tegelijk maken ze geen aanstalten om tot volledige nucleaire ontwapening te komen. Integendeel, ze moderniseren hun arsenalen en geven kernwapens nog voor onbepaalde tijd een rol in hun defensie. En ze rekenen er op dat ondanks hun gebrek aan goede trouw de niet-kernwapenstaten het Non-proliferatieverdrag niet aan de kant schuiven omdat ze belang blijven hebben bij het voorkomen van meer kernwapenstaten. Voorlopig lijkt deze laatste inschatting nog op te gaan. Geen van de niet-kernwapenstaten stuurt aan op een zware confrontatie met het voortbestaan van het Non-proliferatieverdrag als inzet. Het is maar de vraag of het binnen 5 jaar de inschatting van de niet-kernwapenstaten dezelfde zal zijn, of dat ondertussen het clubje kernwapenstaten uitbreidt en het nut om het Non-Proliferatieverdrag aan te houden langzaam verdwijnt voor de niet-kernwapenstaten.

Het diplomatieke gevecht ging bijgevolg vooral over het inschrijven van concrete engagementen versus vage beloften. De slottekst lijkt vooral neer te komen op een bevestiging van de engagementen uit 2000. De kernwapenstaten beloven daarover tijdig consultaties te starten en in 2014 te rapporteren. Het oorspronkelijke voorstel hield een engagement in om die consultaties in 2011 te starten, waarna de VN secretaris-generaal in 2014 een conferentie zou organiseren over een programma om binnen een specifieke tijdskader te komen tot volledige nucleaire ontwapening met bijbehorend verdrag. Waar het eerste ontwerp stelde dat de uitvoering van art 6, de ontwapeningsverplichting, binnen een tijdsgebonden kader moet plaatshebben is dit afgezwakt tot het nota nemen dat dit de opinie van de meerderheid van de staten is. De kernwapenstaten lieten ook het aan hun gevraagde engagement schrappen om geen nieuwe types kernwapens te ontwikkelen en om de bestaande niet te moderniseren.

Zowat de enige nieuwe afspraak betreft hoe te komen tot een kernwapenvrije zone in het Midden-Oosten. Namelijk via een diplomatiek proces, met een eerste conferentie in 2012. Deze discussie is gericht op het kernwapenarsenaal van Israel, dat het NPT niet getekend heeft en bijgevolg niet aanwezig is. De kans is groot dat Israel zijn kat stuurt en het hele proces reduceert tot een lege oefening. Verder wordt de VN secretaris-generaal Ban-Ki-Moon sterker bij het reilen van de Conference on Disarmament betrokken. Maar van zijn 5-punten voorstel voor nucleaire ontwapening wordt hooguit akte genomen. Tenslotte is de vraag van de niet-kernwapenstaten naar concrete en tijdsgebonden engagementen voor nucleaire ontwapening beter weerspiegeld. Maar ook dat de kernwapenstaten hier hooguit nota van nemen. Deze amper naspeurbare vooruitgang kan echter de conclusie niet wegnemen dat deze conferentie grotendeels een maat voor niks was.

Ook al is de eindverklaring vooral een bevestiging van de engagementen uit 2000, toch lijkt het erop dat ook na deze NPT Review Conference er in de VN stelselmatig druk zal worden uitgeoefend op de kernwapenstaten om werk te maken van onderhandelingen. Het idee dat gewerkt moet worden aan een verdrag dat kernwapens verbiedt en een kader voor ontwapening vastlegt, wordt door meer landen dan vroeger naar voren geschoven.